Ufahamu ugonjwa wa nimonia, dalili, matibabu na jinsi ya kujikinga
- Mwaka 2019, ugonjwa huu ulisababisha vifo vya watoto 740,180 walio chini ya umri wa miaka mitano.
- Ugonjwa huu unaweza kuathiri pafu moja au yote mawili.
Dar es Salaam. Nimonia ni miongoni mwa magonjwa hatari ya mfumo wa upumuaji yanayoathiri mamilioni ya watu duniani, hususan watoto walio chini ya umri wa miaka mitano.
Shirika la Afya Duniani (WHO), linabanisha kuwa mamilioni ya watoto hupoteza maisha kutokana na ugonjwa huo kila mwaka.
Mathalani mwaka 2019, ugonjwa huu ulisababisha vifo vya watoto 740,180 walio chini ya umri wa miaka mitano, sawa na asilimia 14 ya vifo vyote katika kundi hilo la umri.
Nchini Tanzania, takwimu za Wizara ya Afya za mwaka 2024 zinaonesha kuwa visa 245,490 vya ugonjwa huo viliripotiwa kwa watoto walio chini ya miaka mitano.
Nimonia ni ugonjwa gani?
Kwa mujibu wa WHO, nimonia ama Pneumonia ni aina ya maambukizi ya ghafla katika mfumo wa upumuaji yanayoathiri mapafu, hususan kwenye vifuko vidogo vya hewa vinavyojulikana kama alveoli.
Katika hali ya kawaida, vifuko hivyo hujazwa na hewa wakati mtu anapovuta pumzi na kusaidia kuingiza oksijeni kwenye damu.
Hata hivyo, mtu anapopata nimonia, vifuko hivyo vinaweza kujaa maji maji au usaha kutokana na maambukizi, hali inayopunguza uwezo wa mapafu kufanya kazi ipasavyo.
Matokeo yake ni mgonjwa kupata shida ya kupumua, kukohoa na wakati mwingine kushindwa kupata oksijeni ya kutosha mwilini.
Ugonjwa huu unaweza kuathiri pafu moja au yote mawili na kumpata mtu wa umri wowote, ingawa watoto wadogo, wazee na watu wenye kinga dhaifu wako katika hatari kubwa zaidi ya kupata madhara makubwa.
Visababishi vya ugonjwa wa nimonia
Daktari Rashidi Issa kutoka Zanzibar anaeleza kuwa nimonia inaweza kusababishwa na aina mbalimbali za bakteria, virusi na fangasi.
Anasema miongoni mwa bakteria wakuu wanaosababisha ugonjwa huo ni ‘Streptococcus pneumoniae’ na ‘Haemophilus influenzae’ aina b (Hib).
WHO inavitaja visababishi vingine vya ugonjwa hu kuwa virusi (vimelea) vya ‘Respiratory Syncytial Virus (RSV)’ pia ni miongoni mwa visababishi vya nimonia ambavyo huwaathiri zaidi watoto wadogo.
Mbali na bakteria na virusi, nimonia inaweza pia kusababishwa na fangasi aina ya ‘Pneumocystis jirovecii’. Fangasi hao huathiri zaidi watoto wachanga wenye maambukizi ya Virusi Vya Ukimwi (VVU) na wanahusishwa na takribani robo ya vifo vya nimonia miongoni mwa watoto wachanga wenye maambukizi hayo.
Kwa upande mwingine, Kituo cha Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa cha Marekani (CDC) kinabainisha kuwa watu wenye magonjwa sugu wako katika hatari kubwa zaidi ya kupata nimonia. Magonjwa hayo ni pamoja na magonjwa sugu ya moyo, ini na mapafu, pamoja na kisukari.
Dalili za nimonia zinazopaswa kupewa tahadhari
Dk Issa anasema dalili za nimonia zinaweza kuanza taratibu au kujitokeza ghafla, kutegemea aina ya maambukizi na hali ya afya ya mgonjwa.
Baadhi ya dalili za ugonjwa huo ni pamoja na kikohozi kikavu, kupumua kwa shida, homa na joto la mwili kupanda.
Katika hatua za awali, mgonjwa anaweza kupata dalili zisizo kali, lakini kadri hali inavyoendelea, matatizo ya kupumua yanaweza kuongezeka.
Vile vile, uchovu mkubwa na mwili kukosa nguvu, kutokwa na jasho jingi, kukosa hamu ya kula, wakati mwingine kuchanganyikiwa, hasa kwa wazee.
Kwa watoto, Dk Issa anasema, dalili zinaweza kujumuisha sehemu ya chini ya kifua kuvutika na kuingia ndani wakati wa kuvuta pumzi, pamoja na kusikika kwa mlio wa filimbi wakati wa kupumua, hasa wakati wa kuvuta hewa ndani, kushindwa kunyonya au kula vizuri, kupumua kwa haraka, kuwa mlegevu kuliko kawaida.
Je, nimonia inaambukiza?
Nimonia yenyewe si lazima iwe ugonjwa unaoambukizwa moja kwa moja kutoka kwa mtu mmoja kwenda kwa mwingine. Hata hivyo, baadhi ya vimelea vinavyosababisha ugonjwa huo vinaweza kuenea kupitia hewa au matone ya majimaji yanayotoka wakati mtu anapokohoa au kupiga chafya.
Mtu anapokutana na vimelea hivyo anaweza kupata maambukizi ya mfumo wa upumuaji, ambayo kwa baadhi ya mazingira yanaweza kuendelea na kusababisha nimonia ingawa matibabu hutegemea chanzo cha maambukizi na ukubwa wa ugonjwa.
“Mara nyingi magonjwa ya mfumo wa hewa huwa yanaambukiza, na njia mojawapo ya maambukizi ni kupitia hewa. Hata hivyo, nimonia haiwekwi moja kwa moja katika kundi la magonjwa yanayoambukiza kupitia hewa…
…Ni mara chache sana wahudumu wanaowahudumia wagonjwa wa nimonia hupata ugonjwa huo, kwa sababu nao hukutana na visababishi vinavyoweza kumfanya mgonjwa kupata nimonia,” anaeleza Dk Issa.
Jinsi ya kujikinga
Ili kuzuia ugonjwa huu WHO inapendekeza watoto kupatiwa chanjo dhidi ya magonjwa kama Hib, pneumococcus, surua na kifaduro, lishe bora na unyonyeshaji wa maziwa ya mama pekee katika miezi sita ya kwanza ya maisha husaidia kuimarisha kinga ya mwili na kupunguza hatari ya kupata ugonjwa huo.
Hatua nyingine ni kupunguza uchafuzi wa hewa ndani ya nyumba kwa kutumia nishati safi, kuzingatia usafi, hasa katika makazi yenye msongamano wa watu.
Fahamu mahitaji ya usingizi kwa watoto wachanga
- Usingizi ni muhimu sana kwa ukuaji wa mwili na akili ya mtoto.
Dar es Salaam. Usingizi ni miongoni mwa mahitaji muhimu kwa binadamu, hususan watoto wachanga katika miaka miwili ya mwanzo ya maisha yao.
Tofauti na watu wazima, watoto huhitaji muda mwingi zaidi wa kulala ili kuwawezesha kukua vizuri na kuimarisha uwezo wa ubongo kufanya kazi kwa ufanisi.
Kwa mujibu wa tovuti ya masuala ya afya ya Stanford Medicine Children’s Health, watoto wachanga huhitaji hadi saa 17 za usingizi kwa siku, ambazo hugawanyika katika vipindi mbalimbali.
“Ratiba ya usingizi wa mtoto ni muhimu sana kwa ukuaji wake wa mwili, maendeleo ya akili (kumbukumbu, kujifunza na umakini), udhibiti wa hisia, pamoja na ujuzi wa mwendo wa mwili,” inaeleza tovuti hiyo.
Tovuti hiyo inabainisha kuwa watoto wenye umri wa kuanzia siku moja hadi miezi mitatu ya mwanzo wanahitaji kulala wastani wa saa 16 hadi 17 kwa siku, lakini mara nyingi hawalali zaidi ya saa 1 hadi 2 kwa wakati mmoja.
Aidha, watoto wenye umri wa miezi minne hadi 12 wanahitaji kulala wastani wa saa 12 hadi 16 kwa siku, huku wale wenye umri wa mwaka mmoja hadi miaka miwili wakihitaji kulala kati ya saa 11 hadi 14 kwa siku.
Nchi 10 Afrika zilizoathiriwa kusitishwa kwa misaada USAID
Kwa miaka mingi, Shirika la Maendeleo la Kimataifa la Marekani (USAID) limekuwa msaada wa huduma za afya barani Afrika, likifadhili mapambano dhidi ya VVU/UKIMWI, kifua kikuu, magonjwa ya mlipuko, na kuboresha mifumo ya afya.
Kwa mujibu wa Shirika la Misaada la Serikali la Marekani (Foreign Assistant Government) nchi 10 zilizonufaika zaidi kwa mwaka 2023 ni Kenya, Nigeria, Tanzania, Uganda, Ethiopia, Msumbiji, Zambia, Afrika Kusini, Malawi, na DRC, ambapo misaada hii imewezesha upatikanaji wa dawa, vifaa tiba, lishe bora, na huduma za afya ya uzazi.
Tanzania ni nchi iliyoongoza kwa kupokea msaada mkubwa katika sekta ya afya kutoka USAID ikipokea takriban Dola milioni 512.8 za Marekani, sawa na Sh1.32 trilioni.
Hata hivyo, kusitishwa kwa misaada hii kunaweza kuwa na athari kubwa katika nchi hizi kwa kukabiliwa na uhaba wa dawa za Virusi vya Ukimwi (VVU) na Upungufu wa Kinga Mwilini (UKIMWI), lishe, kifua kikuu, magonjwa ya mlipuko na vitisho vipya vya kiafya, vifaa vya afya, uzazi wa mpango na afya ya uzazi, usafi wa maji, pamoja na miradi mingine ya afya.
Bila ufadhili wa USAID, nchi hizi zinapaswa kutafuta vyanzo mbadala vya rasilimali ili kuzuia madhara kwa mamilioni ya watu wanaotegemea huduma hizi. Lakini je, mataifa haya yana uwezo wa kuziba pengo hili haraka? Ikiwa suluhisho halitapatikana, mustakabali wa afya barani Afrika unaweza kuwa hatarini.
Ifahamu mikoa 10 inayoongoza kwa uzazi wa mpango Tanzania
Dar es Salaam. Miongoni mwa masuala yanayogusa zaidi vijana wengi waliopo kwenye ndoa na wasio kwenye ndoa kwa sasa ni suala la kuwa na watoto.
Miongoni mwa maswali makubwa huwa ni lini wapate watoto, idadi ya watoto lakini ni njia gani sahihi itakayomfanya wanawake vijana wasipate ujauzito bila kutarajia. Wataalamu wanasisitiza kuwa ni vema wazazi vijana wakapanga mipango yao vema ya kijamii na kiuchumi kabla ya kupata watoto.
Hata hivyo, si watu wote wanapanga ipasavyo juu ya kupata watoto. Utafiti wa Afya ya Uzazi na Mtoto na Viashiria vya Malaria wa mwaka 2022 unabainisha kuwa nchini Tanzania takriban wanawake wanne kati ya 10 au asilimia 38 ya waliolewa wenye umri wa miaka 15 hadi 49 wanatumia njia ya aina yeyote ya uzazi wa mpango.
Ripoti ya utafiti huo uliofanywa na Ofisi ya Taifa ya Takwimu (NBS) kwa ushirikiano na taasisi nyingine iwepo Wizara ya Afya inabainisha ipo baadhi ya mikoa yenye kiwango kikubwa cha wanawake wenye wanaotumia ipasavyo njia za uzazi wa mpango ikiongozwa na Njombe huku mingine ikitumia kwa kiwango kidogo sana kama Simiyu.
Je, waifahamu mikoa inayoongoza kwa matumizi ya njia za uzazi wa mpango Tanzania?
Ulaji milo mitatu ya chakula bado kitendawili Tanzania
- Idadi ya wanaokula milo mitatu yashuka kwa asilimia 8.2.
- Mtanzania mmoja kati ya 10, anakula mlo mmoja wa chakula.
- Uviko -19, uhaba wa chakula baadhi ya maeneo vyatajwa kama sababu.
Dar es Salaam. Wakati wataalamu wa afya wakihimiza kula milo mitatu ya chakula kwa siku au zaidi ili kuwa na afya bora, hali ni tofauti nchini Tanzania kwani idadi ya watu wanaokula milo mitatu kwa siku imeshuka kwa asilimia 8.2.
Kwa mujibu wa Ripoti ya Kufuatilia Hali ya Kaya Tanzania (NPS) ya mwaka 2020/21 iliyotolewa na Ofisi ya Taifa ya Takwimu (NBS), idadi ya Watanzania wanaokula milo mitatu imeshuka kutoka asilimia 71.2 mwaka 2014/15 mpaka asilimia 63 mwaka 2020/21.
Hii ni kumaanisha kuwa kati ya Watanzania kumi ni sita ndio wanaokula milo mitatu ya chakula au zaidi kwa siku.
Wakati idadi ya wanaokula milo mitatu au zaidi ikishuka, idadi ya wanaokula milo miwili hadi mmoja imeongezeka. Mathalani wanaokula mlo mmoja wameongezeka kutoka asilimia 0.6 mpaka 1.6 huku wanaokula milo miwili wakiongezeka kutoka 28.2 mpaka 35.4.
Uchambuzi wa takwimu uliofanywa na Nukta habari umebaini kuwa kwa mujjbu wa ripoti hiyo katika kila Watanzania kumi basi mmoja hula mlo mmoja tu wa chakula huku watatu kati ya 10 wakila milo miwili ya chakula.
Hata hivyo, hali ya ulaji wa chakula imeonekana mbaya zaidi katika maeneo ya vijijini kuliko mjini kwani, Watanzania waishio mjini wana wastani mzuri zaidi wa kula milo mitatu kwa asilimia 74.8 huku vijijini wakiwa na asilimia 57.3.
Vivyo hivyo, idadi ya wanaokula mlo mmoja vijijini ni kubwa zaidi ambao ni asilimia 1.8 wakati mjini ni 1.2 huku asilimia ya wanaokula milo miwili vijijini ikiwa ni mara mbili zaidi ya wale waishio mjini.
Huenda hali hiyo imechangiwa na kuwepo kwa upungufu wa chakula katika baadhi ya maeneo hapa nchini hali iliyosababishwa na mtawanyiko wa mvua pamoja na visumbufu.
Soma zaidi
- Vyakula vinavyoimarisha kumbukumbu, uelewa wa kimasomo kwa watoto
- Mwaka 2022 umekuwa mgumu familia kuweka mlo mezani: UNCTAD
Kwa mujibu wa Taarifa ya Hali ya Chakula nchini ya mwaka 2020/21 imeeleeza kuwa pamoja na kuwa na ziada ya chakula halmashauri 17 kutoka mikoa nane nchini ilitarajiwa kukutana na uhaba wa chakula mwaka juzi.
“Upungufu huo umechangiwa na sababu mbalimbali ikiwemo mtawanyiko mbaya wa mvua, visumbufu vya mimea kama vile wanyamapori, ndege aina ya kwelea kwelea na viwavijeshi vamizi, ” inasomeka sehemu ya taarifa hiyo.
Aidha uwepo wa ugonjwa wa Uviko-19 uliathiri shughuli za kilimo kwani ulisababisha changamoto katika upatikanaji wa pembejeo muhimu za kilimo kama vile mbegu, mbolea, viuatilifu na zana za kilimo.
Janga hilo lilichangia watu kupoteza ajira na biashara, na hivyo kukosa kipato kwa ajili ya kukidhi ya mahitaji ya kila siku ya chakula.
Tangazo:
Kraken: Kirusi kipya cha Uviko-19 kinachowatesa wanasayansi
- Kinatajwa kuenea kwa kasi zaidi kuliko virusi vilivyopita.
- Uwezo wa kubadili jeni zake ni miongoni mwa sababu.
- Barakoa yatajwa kama njia bora zaidi ya kujikinga na kirusi hicho.
Dar es Salaam. Ingawa si jambo linalozungumzwa sana kwa sasa, lakini wasiwasi unaendelea kuongezeka kwa wanayansi ambao wanajaribu kutafuta ufumbuzi wa kukabiliana na makali ya kirusi kipya cha Uviko-19 ambacho kinaenea kwa kasi barani Ulaya.
Kirusi hicho kinachoitwa XBB.1.5 au Kraken ni matokeo ya mabadiliko ya kijeni ya kirusi aina ya Omicron XBB ambacho nacho kiliripotiwa kuwa na kasi kubwa katika kuenea kwake.
Kwa mujibu wa Shirika la Afya Duniani (WHO), kirusi hicho kiliripotiwa kwa mara ya kwanza Oktoba 2022, nchini Marekani na sasa tayari kimeenea katika nchi 38 barani Ulaya ikiwemo Sweden, Kanada, Australia na Ufaransa.
Disemba mwaka jana, China ilitangaza kuwa wastani wa watu 60,000 walipoteza maisha kutokana na virusi vya Omicron aina ya BA.5.2 na BF.7 vilivyozuka nchini humo.
Soma zaidi:
- Tanzania na Uviko-19: Maambukizi yaongezeka kwa asilimia 62
- Watanzania wahimizwa kujikinga dhidi ya magonjwa ya mfumo wa hewa
Mapema Januari mwaka huu Mkurugenzi wa masuala ya Teknolojia kutoka WHO, Maria Van Kerkhove alisema kirusi hicho ndiyo kinaambukiza kwa kasi zaidi kuliko aina nyingine za virusi.
“Sababu kubwa ni kutokana na kirusi hiki kuwa na uwezo wa kubadilisha jeni zake mara kwa mara hivyo si rahisi kukidhibiti,” anasema Kerkhove.
Pamoja na kwamba kirusi hichi kinaenea kwa kasi bado hakuna uhakika kwamba kinaweza kusababisha maafa makubwa kuliko ilivyokuwa awali.
Kutokana na uwezo wa kirusi hicho kujibadili mara kwa mara kulingana na mazingira wataalamu wa afya wameshauri pamoja na chanjo ya uviko-19 njia inayotajwa kuwa na uhakika zaidi ni kuvaa barakoa muda wote mtu anapokuwa kwenye mikusanyiko.
Kwa mujibu wa Kituo Cha Kudhibiti Magonjwa nchini Marekani (CDC) mpaka sasa asilimia 43 ya visa vya maambukizi ya Uviko-19 nchini humo yamesababishwa na kirusi hicho kipya.
Tangazo
